سرشماری

پيشگفتار:  

سرشماری با توجه به آغاز سرشماري سال ۱۳۹۰ به ياد تحقيقي افتادم كه در سال ۱۳۷۵ بر رو ي سرشماري  آن سال انجام داده بودم. در آن زمان علاقه مند بودم در زمينه نحوه جمع آوري اطلاعات در سطحي چنين گسترده و نحوه اطمينان از صحت اطلاعات آن كسب اطلاع كنم. بنابراين تحقيق را از محل مركز آمار ايران شروع كرده و در آخر با مامورين آمارگير همراه شدم تا از تئوري تا عمل آن را تجربه كنم. متني كه در ادامه تقد يم م يگردد گزارشي تحقيقاتي است كه در آن زمان به دست آمد و ممكن است در حال حاضر تغييراتي كرده باشد.

به علاقه مندان پيشنهاد مي شود تا مراحل مختلف اين طرح بزرگ را بعد از مطالعه، از نزديك مشاهده نمايند چرا كه شنيدن كي بود مانند ديدن.

سرشماری
سرشماری

مقدمه: 

با توجه به روند رو به رشد و توسعة جامعه كنوني و با نظر به اينكه هيچ پيشرفتي بدون مطالعة داده ها، اطلاعات و نتايج بدست آمده و مقايسه آنها ميسر نيست، بنابراين اطلاعات و داده ها نقش مهمي را ايفا مي كنند. با دقت در اين  امر مهم به اين واقعيت پي م يبريم كه علمي كه آن را آمار مي نامند چه سهم به سزايي در مدرنيزه شدن تمدن هاي اين جهان خاكي به عهده داشته و خواهد داشت.

اين علم كه يكي از وظايف آن انجام كار علمي برروي اطلاعات وداده هاي جمع آوري شده و قابل استفاده نمودن آنها است نتايج بدست آمده را در اختيار مراجعي كه نياز به اينگونه نتايج دارند، قرار داده و آنها را براي نتيجه گيري بهتر از روند فعاليتشان ياري مي نمايد.

در اينجا نظر شما عزيزان را به تعريفي كه ميرزا عبدالغفار نجم الدوله ( كه از اولين بكار گيرندگان اين علم در ايران در حدود يك قرن پيش مي باشد ) از علم آمار (Statistics ) نموده است جلب مي كنم:

“    مسئله تشخيص عدد نفوس متعلق است به علمي كه به فرانسه استاتيستيك گويند،… در عصرما هيچ علمي شيرين تر و دلفريب تر ازعلم استاتيستيك نيست. چونكه آن ستونهاي طويل ارقامي كه در جداول ثبت  ميكنند وحاصل نتايجي هستند كه در خصوص جمعيت، زراعت، تجارت، صناعت و لشكر برّّي و بحري و غيره هر مملكت بدست آورده اند، جبه خانه است كه هركس وارد شود هرگونه سلاحي كه مناسب حالت خود بيند اختيار  ميكند، چنانچه ناپلئون اين جداول استاتيستيك را صندوقچه اسباب ناميد.   ”  وي همچنين مي گويد :

“     نزد ارباب بصيرت، استاتيستيك از علومي نيست كه بغتتاً به عرصه وجود آيد بلكه جزو علوم تجربيه است و اين از محسنات آن است و نمي توان آن را تحت قاعده درآورد جز به رصد امور و وقايع و هيچ دخل به قوة مخيله ندارد و علم محض نيست بلكه به عمل پيدا شود و اساس به مرور زمان برپا شود و بالفعل مقصود ما ريختن طرح است و قراردادن بنيان.   ”

با توجه به آنچه ذكرشد علم تحليل داده ها براي انجام محاسبات ونتيجه گيري هاي لازم، احتياج به جمع آوري اطلاعات دارد و چه بهتر كه اين كسب اطلاعات با نظارت يك فرد متخصص در اين علم همراه باشد، زيرادر آنصورت از جمع آوري اطلاعات زايد جلوگيري بعمل آمده وكسب اطلاعات نيز با دقت بيشتري صورت خواهد گرفت.

پس مي توان گفت كه يك آماردان وظايف زيررابه نحو احسن انجام مي دهد:

۱-نظارت بر صحت ودقت جمع آوري داد ه ها

۲-تجزيه وتحليل داده ها ي جمع آوري شده از طريق روش هاي علم ي موجود

ضمناً بعلت حساسيت امر پردازش اطلاعات و داده هاي موجود در يك كشور در نظام موجود در جهان براي اين موضوع مراكزي ويژه و مخصوص درنظر گرفته شده است.

اين مراكز با جذب متخصصين ومجربين علم آمار، سعي درانجام كارهايي بكر و جديد در زمينه هاي مختلف دارند وبطور عمده به دوروش نمونه گيري و سرشماري سعي در ياري رساندن به سازمان ها و متخصصان مختلف دارند. ازجمله مراكزي كه از نتايج بدست آمده استفاده مي كنند مي توان وزارتخانه هاي پست وتلگراف وتلفن ، كاروامور اجتماعي ، آموزش وپرورش ، علوم تحقيقات وفناوري ، تعاون وسازمانهايي نظير مسكن وشهرسازي ، صدا وسيماي جمهوري اسلامي ، بهزيستي و را  نام برد.

يكي از اين مراكز مركز آمار ايران است. مهمترين بخشي كه مركز آمار ايران در آن فعاليت چشمگيري دارد ، طرح سرشماري نفوس و مسكن است كه هر ده سال يك بار در ايران اجرا مي شد و در حال حاضر هر پنج سال يكبار انجام  ميشود. اين طرح ملي كه با همكاري مراكز مختلفي نظير استانداريها و فرمانداري ها صورت مي گيرد و اطلاعات بسيار مفيدي در زمينه هاي مختلف بدست مي آورد ، مبالغ هنگفت و نيروي انساني عظيمي را  مي طلبد كه قسمتي از بودجه كشور را به خود اختصاص مي دهد و نياز به برنامه ريزي هاي دقيق و منظمي دارد.

بدين لحاظ برآن شديم  تا شما را با اين طرح ملي وكاربردهايش آشناتر سازيم.

   جايگاه آمار:          

انسان به كمك چشم ، گوش وساير حواس خود مرتباً و در همه حال بـه جمـعآوري اطلاعـات در زمينـه هـاي مختلـف مي پردازد و  با استفاده از اين اطلاعات و تجزيه و  تحليل آنها در زمينه هاي گوناگون تصميم گيري م ي كنـد ، كارهـايي را كه انجام داده است ارزيابي مي نمايد و براي آيندة خود به برنامه ريزي مي پردازد.

جوامع و  مديريت آنها نيز براي ادارة امور جاري ، برنامه ريزي طرحها و فعاليتهاي آينده و نيز ارزيابي اقدامات انجام شدهبه اطلاعات گوناگوني نياز دارند. هيچ جامعه و دولتي قادر نيست بدون استفاده از اطلاعات به حيات خود ادامه دهد. شرطلازم پايداري و موفقيت دولتها ، وجود اطلاعات دقيق در زمينه هاي مختلف است. برمبناي اين ضرورت ، جوامع مختلـفبا تشكيل سازمانها و مؤسساتي به جمع آوري اطلاعات ، طبقه بندي وذخيره سازي آنها مي پردازند. بخش عمده اطلاعـاتموردنياز جوامع را اطلاعات آماري تشكيل مي دهد.   

اطلاعات آماري مانند هراطلاع ديگر و به مراتب بيش از انواع اطلاعات ، در امـور مختلـف و بـه صـور گونـاگون مـورداستفاده قرار مي گيرد. يكي از طرق توليد اطلاعات آماري ، انجام آمارگيري اعم از سرشماري يا نمونه گيري است.

بعد از هر آمارگيري ، كار استخراج اطلاعات شروع م ي شود. در اين مرحلـه نهايتـاً اطلاعـات فـردي جمـعآوري شـده ،برحسب نياز به اشكال گوناگون ودر سطوح مختلف برروي هم ريخته م ي شود و  به فرم خاصي كه آن راجدول آمـاري مي نامند ، تنظيم مي گردد. اطلاعات مندرج در اينگونه جداول را اطلاعات آماري يا بطور خلاصه آمار مي گويند.

در جدول آماري زير كه بعنوان نمونه آمده است ، اطلاعات حاصله از چهار سرشماري عمومي نفوس ومـسكن در مـوردتعداد كل جمعيت وتعداد جمعيت در هر يك از گروههاي سني كشور در سال ها قبل ارائه گرديده است.

جمعيت كشور بر حسب گروههاي سني 

هر يك از سطرهاي جدول برمبناي اطلاع مربوط به سن افراد سرشماري شده در سالهاي ۳۵ ، ۴۵ ، ۵۵ و۶۵  است.

اين اطلاعات جمع آوري شده بعد از طبقه بندي به صورت توصيفي مطالعه شده و جداول و نمودارها و معيارهايي مانند شاخصهاي جمعيتي ، ميانگين ، ميانه ، نما و غيره محاسبه شده كه در بسياري از برنامه ريزي ها و تصميم گيريها كاربرد دارند.

در مرحله بعد بنا به نياز م ي توان از اين اطلاعات آماده شده به عنوان اطلاعات لازم جهت نمونه گ يـري و مـدل سـازيآماري، آزمونها و برآورد پارامترهاي جامعه استفاده كرد.

در بسياري از مواقع ما علاقه مند به تشخيص روابط بين عوامل مختلف هستيم. براي مثـال رابطـه بـين  سـرعت بـاد، رطوبت هوا ، ارتفاع از سطح دريا با دماي هواي يك منطقه، يا  م ي خواهيم جهت تشخيص ارتفاع تاج يـك سـد در حـالطراحي دبي رودخانه را براي ۵۰ سال آينده و يا جهت ساختن يك نيروگاه برق ميزان رطوبت هوا را در ۲۰ سـال آينـدهپيش بيني كنيم و شايد علاقه مند باشيم تا تاثير ۱۰۰ عامل موثر بر رشد گندم را مشخص كنيم.

در تمامي اين موارد علم آمار با استفاده از روشهاي محاسباتي پيشرفته و مدل سازي راهگشاي ما است.

كنترل كيفيت آماري كه با استفاده از روشهاي معتبر علمي صنايع را در كم كردن ضايعات و افزايش كيفيـت و سـرمايهياري مي كند در حال حاضر در تمامي كارخانجات كوچك و بزرگ دنيا بكار گرفته م ي شود و در استانداردهاي بين الملليجزء ملزومات به شمار مي آيد. همچنين براي رسيدن به اطلاعي در مورد يك جامعه به جـاي بررسـي تمـامي مـوارد آن مي توان تنها تعداد محدودي را مورد مطالعه قرار داد و اين آزمونها و برآوردهاي آماري هستند كه ما را قادر م ي سازند تـابا اطمينان بالا از جزء به كل برسيم و در هزينه و زمان صرفه جويي قابل ملاحظه اي كنيم.

مطالعات پرسشنامهاي كه نياز به تحليلهاي گسسته و ناپارامتري دارند ريشه در علم آمار داشته و بسياري از مطالعـات دررشته هاي مختلف را نيازمند خود كرده است.

مي توان گفت كه قريب به اتفاق فرآيندهاي دنياي ما به صورت احتمالي به وقوع مي پيوندند و اين باعث شده تا زنـدگياز يكنواختي خارج و زيبا و قابل تحمل و تعمق گرديده و انسان اراده و اختيار خود را در ساختن آينده به كار گيرد. رفتـاراحتمالي  بسياري از اتفاقات و فرآيندها در دنيا دانشمندان را بر آن داشته تا با مطالعه احتمالات و شناخت آن بتوانند رفتاردنياي پيرامون را كشف كرده و علم خود را تكميل نمايند و اين وظيفه بر عهده آماردانان گذاشته شده است.

اين امر تا بدان حد مهم است كه با شكل گيري هر پديده جديدي نياز به آمار و احتمالات بيشتر احساس م ي گردد. براي مثال با ظهور شبكه هاي كامپيوتري و پيدايش مشكل امنيت شبكه ها، اين بحث احتمـال و فرآينـدهاي تـصادفي آمـاراست كه به كمك سرورهاي عظيم دنيا م ي شتابد و در اين راستا با توجه به پيوند قوي و ناگسستني كه با علم رياضـياتدارد به طور مستند و قوي نتايج خود را ارايه مي نمايد.

بنا به اين دلايل است كه ديده م ي شود كه در اكثر رشته هاي دانشگاهي ماننـد مهندسـي بـرق و الكترونيـك، فيزيـك، اقتصاد، رياضيات ، علوم تربيتي، زيست شناسي و… دروس آمـاري جـزء دروس اصـلي بـه شـمار مـ ي آينـد و كـشورهاي پيشرفته در صد بسيار بالايي از  كاربرد علم آمار و متخصصين آمار را در دنيا از آن خود ساخته اند و آن را يكي از عواملپيشرفت خود به حساب  ميآورند و اين در حالي است كه اكثـر كـشورهاي در حـال توسـعه آمـار را تنهـا در جمـعآوري اطلاعات و شمارش خلاصه كر دهاند. حال با اين ديدگاه مجمل از علم آمار به بحث در رابطه با سرشـماري مـ ي پـردازيمكه قديمي ترين و ساده ترين روش گردآوري اطلاعات و يكي از سخت ترين كارهاي اجرايي در سراسر دنيـا بـه شـمار مي رود.

به راستي يك سرشماري چيست ؟ چگونه شكل مي گيرد ؟  و به چه صورت انجام مي شود ؟    اينها سؤالاتي است كه دراين قسمت به آنها جواب داده خواهد شد.

تعريف سرشماری

سرشماري ، نوعي آمارگيري است كه در آن تك تك اعضاي جامعه  شمرده مي شوند و آمارگيري ، جمع آوري اطلاعات مربوط به همه يا بعضي از افراد يك جامعه ازطريق مصاحبه ، مشاهده يا هر طريق ممكن و مناسب ديگر مي باشد. همانطوريكه گفته شد اگر آمارگيري ، همة افراد جامعه راشامل شود آنرا “سرشماري” واگر فقط تعدادي از آنهارا دربرگيرد آنرا “آمارگيري نمونه اي” مي نامند.

محدودة جغرافيايي وموضوع آمارگيريها واطلاعاتي كه جمع آور ي مي شود ، همچنين نوع وروش آمارگيري برحسب نياز وامكانات موجود تعيين مي گردد.

انواع سرشماری

انواع مختلف سرشماري مانند سرشماري كشاورزي ، سرشماري صنعتي ، سرشماري ساختمان ، سرشماري كارگاهي و بالاخره سرشماري نفوس و مسكن منجر به توليد آمارهاي  پايهاي و اساسي مورد نياز براي جامعه و برنامه ريزان ، محققان و نهايتاً مردم مي گردد. علاوه بر اين با استفاده از بعضي اطلاعات  جمعآوري شده در سرشماريها ، چارچوبهاي آماري[۱] تهيه مي شود.

مشخصه هاي يك سرشماری

در يك سرشماري كه محدودة آن تمامي كشور و موضوع اصلي آن نفوس و مسكن باشد، عناوين كلـي اطلاعـاتي كـهمعمولاً در اين سرشماري كسب مي شوند عبارتند از :

  • در مورد افراد: جنس ، سن ، وضعيت ازدواج ، تابعيت ، دين و مذهب ، مهاجرت ، ميـزان سـواد وتحـصيلات ،وضعيت اشتغال و معلوليت جسمي
  • در مورد خانوار و مسكن: نوع خانوار ، تسهيلات و امكانات خانوار ، نوع مسكن و بالاخره فوت اعضاي خـانواردر يكسال گذشته
  • در مورد مكانها : وجود سكونت و وجود فعاليتهاي اقتصادي در مكانها
  • در مورد آباديها: نوع فعاليت عمدة اقتصادي ، وجود سكونت ، تعداد خانوار ساكن ، نـوع راه ارتبـاطي ، ديـن ومذهب سكنه ، زبان رايج در آبادي ، ، وجود اماكن مختلف مذهبي ، فرهنگي و بهداشتي اين اطلاعات هركدام بطور جداگانه با تكميل فرمهاي مختلف جمع آور ي م يشود.

روش سرشماری

سرشماريها به روشهاي متفاوتي صورت مي گيرد. دو روش مهم انجام سرشماري عبارتند از :

۱- روش“ دوژور” (dejure)                       ۲–  روش  “ دوفاكتو”  ( defacto)

در روش دوژور ، هرفرد در محل سكونتش وهمراه با بقيه اعضاي خانوار خود سرشماري مي گردد ، اعم از اينكه در زمان سرشماري در محل حاضر باشد و يا به دلايلي بطور موقت به جاي ديگري رفته باشد.

در روش دوفاكتو ، جمعيت حاضر كشور سرشماري م ي شوند. يعني افراد در هر  جا كه باشند سرشماري م ي شـوند . معمـولاًسرشماري در ايران با روش دوفاكتو انجام مي شود.

فوايد و كاربردهاي سرشماری

يكي از فوايد سرشماری ، استفاده از اطلاعات مكتسبه در تهيه مقدمات اجراي سرشماريهاي ديگر است ، علاوه بر  ايـندركنار هم قرار دادن نتايج دو يا چند         سرشماری ، اطلاعات تركيبي جديدي را بدست مـي دهـد كـه مـي توانـد بـه حـلبسياري از مسائل كمك نمايد. بعنوان مثال با سرشماري كشاورزي ، سـطح اراضـي زيركـشت وكمبـود نيـروي انـسانيمتخصص شاغل دراين بخش معلوم م  يشود  وبـا سرشـماري نفـوس ومـسكن ، تعـداد افـرادي كـه داراي تحـصيلاتتخصصي        كشاورزي هستند ولي در بخشهاي ديگر فعاليت  مي كنند ، بدسـت مـي آيـد . سـپس برنامـه ريـزان مـ ي تواننـدبامطالعة اين نتايج ، سياستهاي لازم رابراي جذب نيروهاي مزبور در بخش كشاورزي اتخاذ نمايند.

هر سرشماری حالت و ساخت مورد مطالعه را در مقطع معيني مشخص  م ينمايد و  وقتي اين سرشماری در  مقاطع زمـانيمعيني تكرار شود ، امكان مطالعة روند تحولات جامعه نيز ممكن مي شود.

چنانكه بااستفاده از نتايج چهار سرشماری گذشته ايران ، تغييرات و دگرگونيهاي جامعه طي سالهاي بين سرشماری هـامشخص مي گردد. البته اگر سرشماری ها  در مواعد مقرر انجام نشود ، استفاده از   اين خاصيت به سـهولت ممكـن نخواهـدشد و رشته اطلاعات آماري حاصله ، از هم خواهد گسست.

بطور كلي فوائدي كه بطور اعم بر اجراي يك سرشماري مترتب است ، به شرح زير مي باشد.

  • برنامه ريزي وسياست گذاري
  • اداره امور جاري و تصميم گيري
  • ارزيابي برنامه ها و فعاليتها
  • تهيه چارچوبهاي آماري .
  • ارتباط با سرشماريهاي ديگر
  • مطالعات و تحقيقات علمي

سابقه سرشماری هاي نفوس ومسكن

از ديرباز دولت ها به ضرورت يافتن توان كافي براي اداره امور ، اخـذ ماليـات ، سـربازگيري و رهبـري جامعـه بـه كـسب اطلاعات در  زمينه هاي مختلف ازجمله جمعيت ، مشاغل و دارائيهاي آنها نيازمند بوده اند. مدارك تاريخي از آن حكايـتدارد كه در كشورهاي باستان ازجمله ايران ، روم و چين سرشماريهاي نفوس انجام م ي شـده اسـت. درايـن سرشماری ها ،اطلاعاتي در  مورد جنس ، سن ، شغل و مايملك افر اد جمعآوري م ي نموده اند . اولين سرشماری منتسب به حـضرت داوود نبي (ع) است. در سرشماری مزبور تعداد غلامـان و احـشام نيـزمورد پرسـش بـوده اسـت. در اواخـر قـرن هفـده واوايـل قـرنهجدهم ميلادي ، سرشماريهائي دراروپا صورت گرفته است.

اولين سرشماری كامل جمعيت در سال ۱۷۴۹ در كـشور سـوئد انجام گرديد . پس از آن كشورهاي ديگر نيزبا روش امروزي وليبدون ترتيب زماني اقدام بـه سرشـماري نفـوس كردنـد. تـاريخ شروع سرشماری در معناي جديد در برخي از كشورهاي جهـانچنين است :

سوئد ۱۷۴۹- فنلاند ۱۷۴۹- اتريش ۱۷۵۴- نروژ  و دانمارك  ۱۷۶۹- اي الات متح ده آمريك ا ۱۷۹۰- انگل ستان و فران سه

۱۸۰۱- پروس ۱۸۱۰- هلنـد ۱۸۲۹ –  بلژيـك ۱۸۳۱- اسـپانيا ۱۸۴۲ ايتاليـا ۱۸۶۱ هندوسـتان ۱۸۷۲- ژاپـن

۱۸۷۴ و  روسيه ۱۸۸۷٫

درسال ۱۸۵۳ نخستين كنگره بين المللي آماركه در بروكسل منعقد  گرديـد ، قطعنامـهاي را بـه تـصويب رسـاند و انجـامسرشماريهاي ۱۰ ساله را به كشورهاي جهان توصيه كرد و اصولي را  كه م ي بايست در  سرشماريهاي مختلف رعايت گردد تدوين نمود . پس از آ ن طي دهة ۸۴-۱۹۷۵ ، يكصد و نود كشور  جهان سرشماري عمومي نفوس را همراه با مسكن و   يـا بدون آن انجام دادند كه عظيمترين آنها سرشماري كشور چين بود كه در آن قريب هفـت ميل يـون  نفـر بـه مـدت ۵ روزدرگير سرشماري متجاوز از يكهزار ميليون ( يك ميليارد) نفر جمعيت آن كشور بودند.

تاريخچه سرشماری در ايران

بر طبق شواهد موجود چنين بنظر مي آيد كه در نيمه دوم قرن گذشته، حكومت مركزي كوششي براي شمارش ساكنان كشور انجام داده است و قبل از آن هر چه هست اطلاعاتي مي باشد كه يا مبتني بر ارقامي است كه جهانگردان در سفرنامه هاي خود ذكر كرده اند و يا برخي ارزيابيها و تخمين هايي است كه درمتون مختلف آمده است.

در زمان ميرزا حسين خان سپهسالار دستورالعمل جامعي صادر شد تا مأموران دولتي اطلاعات آماري دربارة منابع مالي و نفوس كشور جمع آوري كنند. دراين دستور العمل مخصوصاً طرز احصاء خانواده ها و نفوس قراّء و شهرستانها بطور مشروح توضيح داده شده بود تا مامورين بدانند چگونه نفوس و خانواده ها و حواشي و اغنام آنها را شمارش كنند و در هر يك از مبادي احصائيه، چه قسم معلوماتي را جمع آوري كنند.

سپهسالار در ۱۲۹۱ در تنظيم امور مملكتي ترتيباتي را تعيين كرد كه به قانون مجلس تنظيمات معروف است. در هر  ولايت مي بايست مجلسي مركب از رؤساي ادارات دولتي به استثناي حاكم تشكيل گردد و به امورمختلفي از قبيل تقسيم ميزان ماليات، سربازگيري، ايلات و سرشماري جمعيت بپردازد.

گذشته از اين ، گهگاه سرشماريهايي از نفوس اين يا آن شهر صورت گرفته است كه مهمترين آنها سرشماري دارالخلافه ناصري به سرپرستي و هدايت ميرزا عبد الغفار نجم الدوله انجام شده است.

پس از آن طي سالهاي ۲۰-۱۳۱۸ سرشماري عمومي نفوس در ۳۵ شهر با روش دوفاكتو انجام شده ولي بعلت سرايت جنگ به كشور ، اينكار ادامه نيافت و نيمه كاره رها گرديد.

اولين سرشماری عمومي نفوس و مسكن كشور با روش امروزي در سال ۱۳۳۵ انجام گرديد. طراحان سرشماری مزبور اكثراً خارجي بوده و بعلت ناآشنائي باخصوصيات جامعة ايراني در پاره اي موارد مرتكب اشتباهاتي شدند. همچنين فقدان نقشه هاي آماري كامل و دقيق مشكلاتي در امر سرشماری ايجاد نموده بود.

دومين وسومين سرشماری عمومي نفوس و مسكن درسالهاي ۴۵ و ۵۵ انجام شد. اين سرشماريها بمراتب بهتر وكاملتراز سرشماری قبل طراحي و اجرا گرديدند ، بطوريكه پيش از سرشماری سال ۴۵ نقشه شهري و روستايي ازطرف سازمان مسئول سرشماری تهيه ودر مرحلة اجرا مورد استفاده واقع كرديد. همچنين در سال ۱۳۴۵ براي نخستين بار عشايري كه در زمان سرشماری در حال كوچ بودند ، شمارش شدند.

چهارمين سرشماری در سال ۶۵  انجام شد. اين سرشماری كه اولين سرشماری پس از پيروزي انقلاب اسلامي مي باشد، باتوجه به شرايط جنگي حاكم بر جامعه ، يكي از موفقترين طرحهاي اجراشده محسوب مي گردد. پنجمين سرشماری در سال ۷۵ و ششمين آن در سال ۸۵ انجام شد.

قابل توجه است كه  اطلاعات جمع آوري شده در سرشماری كاملاً محرمانه محسوب شده و پرسشنامه ها توسط دستگاه خوانده م يشود و اطلاعاتي كه در اختيار سازمانها و نهادهاي مرتبط قرار مي گيرند و يا منتشر مي شوند كلي و جامع هستند.

تعاريف مورد لزوم : 

خانوار : خانوار از چند نفر تشكيل مي شود كه با هم زندگي مي كنند ، با يكديگر هم خرج هستند ، در يك اقامتگاه بسر مي برند و معمولا“ با هم غذا مي خورند. بنابراين لازم نيست كه اعضاي يك خانوار حتما“ با يكديگر رابطة خويشاوندي داشته باشند. به عبارت ديگر خانوار لزوما“ با خانواده يكي نيست ، بلكه فردي كه به تنهايي زندگي مي كند نيز خانوار  تلقي مي گردد.

دو نوع خانوار مي توان نام برد:     ۱–  خانوار معمولي      ۲–  خانوار دستجمعي 

خانوار معمولي ساكن و غير ساكن :  خانوار هاي معمولي از نظر سكونت همگي وضع مشابهي ندارند و از

اين لحاظ به دو گروه خانوار معمولي ساكن و غير ساكن تقسيم مي شوند. آن دسته از خانوارهايي كه در اقامتگاه ثابت مثل ( واحد هاي مسكوني ، چادر ، آلونك ، كپر و … ) سكونت دارند خانوار معمولي ساكن و بقيه بعنوان خانوار غير ساكن تلقي مي شوند.

خانوار هاي  معمولي غير ساكن شامل سه دسته : عشاير و ايلات كوچنده كوليها و افراد بي خانمان مي شود كه به طور انفرادي زندگي مي كنند.

خانوار دستجمعي : مجموعه افراديكه بدليل داشتن هدف يا ويژگي مشتركي در مؤسساتي نظير خوابگاه دانشجويي و دانش آموزي ، مدارس علوم ديني شبانه روزي ، پادگان ، آسايشگاه رواني ، خانه سالمندان ، آسايشگاه جانبازان و پرورشگاه با هم زندگي مي كنند يك خانوار دستجمعي بشمار مي آيند.

فهرست برداري : فهرست كردن همة مكانها ، خانوارها و كارگاهها است به

نحوي كه هيچيك از آنها نه از قلم بيفتد و نه بيش از يكبار به شمار آيد. فهرست برداري به دو صورت زير انجام مي شود :

  • توسط شركت پست از سال ۱۳۷۳ آغاز شده و تمام مكانها تا قبل از سرشماری فهرست شده اند.
  • بهنگام سازي فهرست برداري كه حين انجام سرشماری ، مامور سرشماري فرمهاي تكميل شدة شركت پست را تكميل و تغييرات و اصلاحات لازم را در آن بعمل مي آورد.

كار : هر فعاليت فكري يا بدني است كه قانونا“ مجاز باشد و بمنظور كسب درآمد ( نقدي و غير نقدي) صورت گيرد.

شاغل : افراد زير شاغل محسوب مي گردند :

  • كسانيكه در هفت روز گذشته كار مي كرده اند.
  • كسانيكه داراي شغلي هستند ولي در ۷ روز گذشته به عللي كار نكرده اند.
  • كسانيكه شغل مستمر نداشته ولي در ۷ روز گذشته حداقل دو روز كار كرده اند.
  • كسانيكه در ۷ روز گذشته به عنوان كار آموز بكار مشغول بوده اند.
  • كسانيكه داراي شغلي هستند ولي در ۷ روز گذشته به اقتضاي فصلي و ماهيت فصلي كار خود كار نكرده اند.
  • كسانيكه در حال انجام خدمت وظيفه عمومي هستند.
  • كسانيكه در حال گذرانيدن دوره هاي آموزشي مراكز مربوط به نيروي انتظامي هستند.

فوت شدگان : منظور از فوت شدگان در سرشماريها ، افرادي از خانوار هستند كه در ۱۲ ماه گذشته دار فاني را وداع گفته اند.

بررسي سرشماری نفوس و مسكن سال ۱۳۷۵ به عنوان نمونه

در سرشماري سال ۷۵ كه از اول تا ۲۵ آبان ماه اين سال انجام گرفت ، مانند تمام سرشماري ها سعي شد كه اطلاعات به طور دقيق و صحيح جمع آوري شود. ضمنا كوشش شد كه با انجام نمونه گيري هاي مقدماتي و همچنين آمارگيري هاي مختلف و برخي نظارتهاي لازم ، خطاي موجود در سرشماري  هرچه بيشتر كاهش داده شود و نتايج دقيقتري را حاصل نمايد.

در مورد اين سرشماري دو موضوع زير جهت توضيح بيشتر انتخاب شده است تا ضمن آشنا نمودن شما با نحوة كار سرشمار و وظايف او ، اطلاعاتي نسبتا“ جامع دربارة نحوة نظارت و همچنين كنترل اطلاعات در اختيار شما قرار دهيم و آن دو عبارتند از :

(الف)  وظابف سرشمار و نحوة انجام وظيفه او

(ب ) چگونگي نظارت و كنترل سرشماري

(الف) وظايف سرشمار و نحوة فعاليت وي : 

در سرشماري سال ۷۵ كه پايه هاي آن بر اساس آمارگيري جاري جمعيت ( سال ۷۰ ) بنا نهاده شد ، با همكاري اداره پست جمهوري اسلامي ادامه يافت. بدين صورت كه شركت پست از اوايل سال ۱۳۷۳ با بهره گيري از امكانات موجود ، اقدام به فهرست برداري از مكانهاي مختلف كشور نمود. اين شركت با پر نمودن فرمهاي ويژه به صورت دستي و ماشيني ، به هر يك از مكانهاي موجود در كشور يك كد پستي ۱۰ رقمي داده و هر مكان را كاملا“ مجزا از مكانهاي ديگر ساخت.

مهمترين ويژگي اين كار تهيه نقشه هايي دقيق با مشخصه هاي لازم براي راهنمايي مامور سرشماري در هنگام سرشماري است.

ضمنا“  از همان سال با اعلام نياز وزارتخانه ها و سازمانهاي مختلف [۲] در خصوص اطلاعات ويژه ، سعي شد كه پرسشنامه اي دقيق كه بتواند جوابگوي نياز مراكز رسمي كشور باشد تهيه شود .  بدين لحاظ از متخصصاني كه چه از نظر علمي و چه از نظر اجرايي داراي تجربه كافي بودند دعوت بعمل آمد تا با بهره گيري از تخصص و تجارب خويش ، پرسشنامه اي دقيق براساس اصول علمي و هماهنگ و منطبق با نياز مراكز رسمي تهيه نمايند.

در ضمن با توجه به اينكه در زمينه استخراج اطلاعات در سرشماري سال ۷۵ از ماشينهاي علامت خوان (OMR) يا (Optical  mark  reader) استفاده شد ، به همين دليل سعي شد كه پرسشنامه ها براساس اصول مربوط به  اين ماشينها  تهيه شوند كه اين نيز لزوم استفاده از يك يا چند فرد متخصص در اين امر را ايجاب مي كرد.   پس مي بينيم كه براي انجام يك سرشماري چه مقدمات پيچيده اي لازم است.

با توجه به مقدماتي كه ذكر شد مي توان گفت كه در اين روند دقيق و پرزحمت وظيفه يك سرشمار تا چه اندازه سنگين و پرمسئوليت است زيرا اوست كه نقش عمده را در كسب اطلاعات دارد و با هوشياري و نبوغي كه بايد از خود نشان دهد ، خواهد توانست داده هايي دقيق و منطبق بر واقعيت را جمع آوري نمايد.

بدين دليل و با توجه به اهميت امر، مركز آمار ايران از حدود يك ماه و نيم قبل از شروع سرشماري از ميان دارندگان  مدرك تحصيلي ديپلم و بالاتر ، افرادي را بطور موقت استخدام نمود. سپس در يك دورة ۱۵ روزة آموزشي ، مواردي را كه لازم است يك سرشمار بداند بويژه در مورد نحوة پركردن پرسشنامه ها ، به آنان آموزش داد.

روند آموزشي اين مركز بصورت زير بود: 

در مرحله اول كار ، كارشناسان طرح از نقاط مختلف كشور به تهران دعوت شده در آنجا توسط طراحان طرح سرشماري ، آموزشهاي لازم را ديده آنگاه همراه با اطلاعات لازم به مناطق خود اعزام شده در آنجا مسئوليت آموزش داوطلبان را بعهده گرفتند. نكته قابل ذكر در مورد نحوة آموزش ، اين مطلب است كه كارشناسان طرح به همراه خود يك نوار  ويدئويي داشتند و ضمن نمايش آن فيلم براي داوطلبان ، نكات مبهم را به آنها توضيح دادند كه اين نحوة آموزشي در برگيرندة يك روش يكسان و يكنواخت در سراسر كشور بود و يك منظور ثابت را به داوطلبان القا و از برداشتهاي متفاوت جلوگيري مي كرد.

پس از طي دورة ۱۵ روزه ، داوطلبان مورد آزمون قرار گرفته و با توجه به نتيجة حاصله از آزمون و تجارب پيشين ، مسئوليتهايشان تقسيم گرديد كه به ترتيب عبارت بود از :

  • كارشناس فني و اجرايي.
  • سرپرست بازبينان.
  • مسئوليت گروه
  • مامور سرشماري.

پس از تقسيم وظايف  ، ماموران سرشماری آماده انجام وظيفه خود شدند. مامور سرشماري موظف است كه با توجه به نقشه اي كه در اختيار سرگروهش قرار داده شده ، محدوده اي را به عهده گرفته و بطور متوسط روزانه ۲۰ الي ۲۵ مكان را در آن محدوده سرشماری نمايد. هر سرشمار با توجه به حوزة انجام  وظيفهاش بايد فرم هاي زير را براي هر مكان تكميل مي نمود :

  • فرم فهرست برداري ( ويژة مناطق شهري )
  • فرم مشخصات خانوار
  • فرم شناسه آبادي ( ويژة مناطق روستايي)
  • فرم فوت شدگان

اكنون به اختصار هر فرم را توضيح مي دهيم :

  • فرم فهرست برداري : همانطور كه گفته شد ، فهرست برداري اوليه از سال ۱۳۷۳ توسط شركت پست انجام گرفت. بنابراين در اين مرحله مامور سرشمار فقط در مناطق شهري اين فرمها را بهنگام سازي مي نمود. بدين معني كه هرگونه تغييري كه در فرم قبل صورت گرفته است را با توجه به كتاب راهنمايش پيگيري و اصلاح  ميكرد ، بعنوان مثال در نظر بگيريد كه در فرم فهرست برداري در خياباني ، خانه هايي با پلاك  و۱ ۳ ثبت شده اند اما هنگام مراجعه سرشمار ، ديده م يشود كه يك آپارتمان نوساز در محل آن دو خانة قبلي ايجاد شده است. وي با توجه به كتاب راهنما ، اصلاحات لازم را انجام م يداد.
  • فرم مشخصات خانوار :

اين فرم در دو قسمت مجزا تهيه شده بود :

الف ) فرم مشخصات خانوار معمولي.

ب) فرم مشخصات خانوار دستجمعي   سؤالاتي كه در اين فرمها آمده است به قرار زير بود :

  • فرم شناسه آبادي : اين فرم كه ويژة مناطق روستايي بود شامل اطلاعاتي نظير نام آبادي ، موقعيت آبادي ، وضع طبيعي و نوع راه آبادي ، وضع آبادي از نظر سكونت ، محل خريد ساكنان آبادي و امكانات آبادي مي شد.

پاسخگويان به اين فرم معمولا“ دهداران ، كدخدايان و يا اعضاي هيات امناي آبادي و يا اعضاي شوراي اسلامي  روستا بودند.

  • فرم فوت شدگان : هرگاه افراد يك خانوار به سوال ” آيا در طي ۱۲ ماه گذشته در اين خانوار واقعة فوت اتفاق افتاده است ؟ ” در فرم خانوار پاسخ مثبت مي دادند ، فرم شماره ۵ يا فرم فهرست و مشخصات فوت شدگان توسط سرشمار تكميل مي گرديد.

در اينجا لازم به ذكر است كه نحوة انجام وظيفه مامور سرشماري بطور روزانه كنترل مي شد و در صورتيكه فرد سرشمار وظيفه اش را به نحو احسن انجام مي داد بطور مقتضي مورد تشويق قرار مي گرفت. در غير اين صورت توسط مسئول گروه به مراجع بالاتر جهت بررسي ادامه كار  او گزارش داده مي شد كه در بخش بعد نحوة نظارت بر كار سرشمار را  توضيح مي دهيم.

(ب) چگونگي اجراي كنترل و نظارت سرشماری : ( معرفي سازمان اجرايي سرشماری عمومي نفوس و مسكن ۱۳۷۵ )

اين سازمان با بهره گيري از دستاوردهاي اجراي آزمايشي سرشماری سال ۱۳۷۳ در سطح كشور ، استان و شهرستان ايجاد شده بود.

ستاد سرشماری  كشور مسئوليت سياستگزاري ، برنامه ريزي ، هدايت و نظارت بر انجام سرشماری  در كل كشور را به عهده داشت و فعاليت آن تحت مديريت و سرپرستي رياست مركز آمار ايران انحام مي شد.

ستاد مزبور براي پيگيري و نظارت بر چگونگي اقداماتي كه بايد در استانها صورت مي گرفت ، نمايندگاني را براي هريك از استانها تعيين و اعزام مي كرد و بر ا ساس گزارشهاي نمايندگان مزبور ، در جريان دقيق فعاليتهاي سرشماری استانها قرار مي گرفت.

در هراستان ، ستادي تحت عنوان ” ستاد هماهنگي سرشماری استان ” تشكيل شد كه اعضاي آن عبارت بودند

از :

  • استاندار استان
  • رئيس سازمان برنامه و بودجة استان
  • نماينده ستاد سرشماری كشور
  • معاون سياسي و امنيتي استاندار
  • معاون آمار و اطلاعات سازمان برنامه و بودجة استان
  • سه نفر از مديران كل يا مسئولان استان كه عبارت بودند از : مدير كل پست استان – مدير كل ثبت احوال استان و نفر سوم به تشخيص مدير اجرايي سرشماری استان.

در هر استان يك نفر به عنوان ” مشاور امور مالي ” در نظر گرفته شد كه زير نظر مدير اجرايي سرشماری استان و قائم مقام وي كار مي كرد. اين فرد ضمن راهنمايي و كمك به مدير اجراي سرشماری استان در امور مالي ، عامل ذيحساب را نيز از نظر مدير اجراي سرشماری استان ، در امور مالي آگاه مي ساخت.

در تشكيلات سرشماری استان ، امور اداري ، مالي ، تبليغات ، مستند سازي ، نقشه و استخراج  ، توسط مسئولان  مربوطه تحت مديريت و رهبري مدير اجراي سرشماری استان و قائم مقام وي انجام مي گرفت. هريك از مسئولان امور مزبور ، به كمك افراد زير مجموعه خود ، وظايف محوله را به صورت استاني برنامه ريزي و اجرا مي كردند.

فعاليتهاي سرشماری در هر شهرستان زير نظر و هدايت مدير اجراي سرشماری استان انجام مي شد. اين فعاليتها به دو بخش ستادي و عمليات ميداني تفكيك شده بودند.

در بخش ستادي ، امور اداري و تداركات بوسيلة مسئول مربوطه و افراد زير مجموعه وي انجام مي شد و امور فني سرشماری نيز زير نظر و هدايت معاون فني مدير اجراي سرشماری شهرستان صوت مي گرفت.

سازمان عمليات ميداني سرشماری  شهرستان ، از هسته هاي اجرايي خاص تشكيل شده بود كه در سه جامعة شهري، جامعه روستايي و جامعه خانوارهاي معمولي غير ساكن فعا ليت مي كردند.

به لحاظ متفاوت بودن شرايط انجام عمليات ميداني و حجم كار در هر يك از هسته هاي مزبور ، تركيب دروني و تعداد نيروي انساني آنجا با يكديگر تفاوت داشت.

ساختار هسته هاي اجرايي در سه جامعة ياد شده ، به ترتيب زير بود:

  • كارشناس مسئول فني و اجرايي :

اين فرد مسئوليت اداره و هدايت فني هسته اجرايي را بعهده و نظارت كاملي بر انجام وظيفه گروههاي زير داشت.

  • سرپرست بازبينان فني :

اين رده سازماني فقط در نقاط شهري در ساختار هستة اجرايي وارد مي شد و كارشناس مسئول را در اداره و سرپرستي امور بازبينان ياري مي داد.

  • بازبين فني :

اين رده عهده دار بازبيني فني پرسشنامه هاي تكميل شده توسط ماموران سرشماري بود. همچنين پرنمودن فرمهاي تكميل شده براي استفاده ماشين (OMR).

  • مسئول گروه :

اين فرد مسئوليت اداره ماموران سرشماري را بعهده داشت و بر كيفيت فني عملكرد آنها نظارت مي كرد.

  • مامور سرشماري :

وظيفه مراجعه به مكانها و سرشماري خانوارها و تكميل فرمهاي مربو.طه بعهده مامور سرشماري بود.

  • راننده با اتومبيل :

خلاصه اي بر روند فعاليت هسته اجرايي (در جامعه شهري): 

پس از آنكه مامور سرشماري پرسشنامه هاي مربوط را تكميل مي نمود ، بطور روزانه آنها را به مسئول گروه خويش تحويل مي داد. مسئول گروه با جمع آوري پرسشنامه هاي اعضاي گروه، ضمن تماس با بازبينان فني، پرسشنامه ها را به او واگذار مي كرد.

سرپرست بازبينان فني فرم ها و پرسشنامه هاي تكميل شده را بين بازبينان فني تقسيم مي كرد. در اين مرحله شخص بازبين با مقايسه اطلاعات موجود در پرسشنامه به صحت و سقم آنها پي مي برد. بعنوان مثال در نظر بگيريد در جايي تاريخ تولد ۲۲/۱/۱۳۵۵ ذكر شده باشد و در قسمت مربوط به سن افراد عددي مخالف با ۲۰ نوشته شده باشد (مثال را در سرشماري سال ۱۳۷۵ در نظر بگيريد). در اين حالت بازبين وظيفه داشت كه سرپرست بازبينان را در جريان امر قرار داده تا پرسشنامه هاي بطور نادرست تكميل شده ، جهت تصحيح و بررسي در محل مجددا“ به سرگروه مربوطه عودت داده شود و در صورتيكه پرسشنامه داراي اشكالي نبود بازبين فني آنرا با توجه به كتاب راهنماي بازبين فني تكميل نمايد با.

توجه به اين امر كه طريقه خواندن پرسشنامه ها  به صورت (OMR)  بود، بازبين فني  خانه هاي مربوطه را با مداد سياه پر مي نمود و سپس پرسشنامه ها را به سرپرست بازبينان فني تحويل  مي نمود.

در مرحله بعد فرمها و پرسشنامه هاي مربوطه به كارشناس فني و اجرايي تحويل مي شد. او ضمن كنترل و بازبيني پرسشنامه و همچنين مراجعه به بعضي از خانوارها و كنترل فرمهاي پرشده ، آنها را جهت ارجاع به بخش خواندن اطلاعات تحويل مي نمود و به اين صورت جمع آوري اطلاعات در يك جامعه شهري به دقت صورت مي گرفت.

[۱] چارچوب هاي آماري : وسايلي براي اجراي آمارگيري نمونه اي هستند. اين نوع آمارگيري كه با هزينة كم و دقت مناسب اطلاعات آماري را در اختيار قرار مي دهـد ،اكثراً بدون داشتن چارچوب آماري ممكن نبوده و يا در صورت امكان نتيجة مطلوب را در برنخواهد داشت.

[۲] از جمله مراكز رسمي كه جهت كسب اطلاعات به مركز آمار ايران اعلام نياز نمودند مي توان وزارتخانه هاي پست و تلگراف و تلفن ( سابق ) ، آموزش و پرورش ،

پاسخ ترک

هجده + 3 =